Nhiều người vẫn tin rằng tiểu đường chỉ là “bệnh của người thừa cân, béo phì”, nên khi cơ thể gầy gò, BMI bình thường thì hoàn toàn yên tâm. Nhưng thực tế, không ít người gầy vẫn được chẩn đoán tiểu đường một cách đầy bất ngờ. Bởi nguy cơ mắc bệnh không chỉ nằm ở cân nặng, mà còn ẩn sâu trong mỡ nội tạng, yếu tố di truyền và những thói quen sống tưởng như vô hại.

Vì sao người gầy vẫn có thể bị tiểu đường?

Nhiều người cho rằng chỉ cần giữ cân nặng thấp hoặc BMI trong ngưỡng bình thường là đã an toàn trước nguy cơ tiểu đường. Tuy nhiên, cân nặng bên ngoài không phản ánh đầy đủ tình trạng chuyển hóa bên trong cơ thể. Thực tế, không ít người gầy vẫn có thể rơi vào tình trạng kháng insulin và rối loạn đường huyết do một cơ chế ít được chú ý: hội chứng TOFI.

Hội chứng TOFI - Gầy bên ngoài, béo bên trong

Người gầy khỏe mạnh và người gầy mắc TOFI: Khác biệt nằm ở mỡ nội tạng

TOFI (Thin Outside, Fat Inside) là tình trạng một người nhìn bên ngoài khá gầy, cân nặng và BMI vẫn trong giới hạn bình thường nhưng bên trong cơ thể lại tích tụ nhiều mỡ bao quanh các cơ quan quan trọng như gan, tụy và ổ bụng. Khác với mỡ dưới da dễ nhận thấy qua vóc dáng, mỡ nội tạng nằm sâu bên trong nên rất khó nhận biết bằng mắt thường và thường bị bỏ qua khi đánh giá sức khỏe.

Điều đáng lo ngại là mỡ nội tạng nguy hiểm hơn chúng ta nghĩ. Loại mỡ này hoạt động giống như một “nhà máy hóa chất”, liên tục tiết ra các chất gây viêm. Khi lượng mỡ nội tạng tăng cao, cơ thể rơi vào trạng thái viêm âm ỉ kéo dài, dù người đó không hề béo hay tăng cân.

Tình trạng viêm này làm cho insulin hoạt động kém hiệu quả hơn, khiến tế bào không còn “nghe lời” insulin như bình thường. Kết quả là cơ thể phải tiết ra nhiều insulin hơn để giữ đường huyết ổn định. Đây chính là cơ chế kháng insulin và nó xảy ra mạnh hơn ở mỡ nội tạng so với mỡ dưới da.

Khi mỡ tích tụ quanh gan, gan dễ bị nhiễm mỡ và bắt đầu giải phóng glucose vào máu ngay cả khi người đó không ăn. Cùng lúc, tụy phải làm việc quá sức để tiết thêm insulin để bù đắp, lâu dần dẫn đến suy giảm chức năng. Hệ quả là đường huyết tăng dần theo thời gian, dù cân nặng vẫn không thay đổi.

Nói cách khác, với hội chứng TOFI, một người có thể trông gầy và khỏe ở bên ngoài nhưng bên trong cơ thể lại đang âm thầm diễn ra rối loạn chuyển hóa và viêm mạn tính, tạo nền tảng cho sự xuất hiện của tiểu đường type 2.

Yếu tố di truyền

Di truyền là một yếu tố nền rất quan trọng quyết định nguy cơ mắc tiểu đường

Bên cạnh mỡ nội tạng, di truyền là một yếu tố nền rất quan trọng quyết định nguy cơ mắc tiểu đường. Nhiều nghiên cứu cho thấy, khả năng di truyền của tiểu đường type 2 dao động khá rộng, từ 20% đến 80%, tùy vào quần thể và điều kiện sống. Điều này lý giải vì sao có nhiều người ăn uống không quá khác biệt, nhưng người mắc bệnh, người thì không.

Theo một nghiên cứu năm 2015 được công bố trên tạp chí Genes, nếu có một người thân ruột thịt (cha hoặc mẹ) mắc bệnh, nguy cơ của bạn vào khoảng 40% và có thể tăng lên đến 70% nếu cả cha và mẹ đều mắc. Người có tiền sử gia đình vì vậy có nguy cơ cao hơn rõ rệt so với người không có yếu tố di truyền.

Ở những người mang nền tảng gene bất lợi, chỉ cần thêm các yếu tố môi trường như ăn uống thiếu lành mạnh, ít vận động, stress kéo dài hay rối loạn mỡ nội tạng (TOFI), bệnh có thể khởi phát sớm hơn và âm thầm hơn. Nói cách khác, gầy không phải là “kim bài miễn tử” trước gene di truyền, đặc biệt khi các yếu tố nguy cơ khác cùng tồn tại.

Những thói quen làm tăng nguy cơ tiểu đường ở người gầy

Không ít người gầy tin rằng chỉ cần ăn ít và không béo là đủ an toàn trước tiểu đường. Tuy nhiên, một số thói quen sinh hoạt tưởng như vô hại lại có thể làm rối loạn chuyển hóa đường huyết, đặc biệt ở những người đã có nền tảng di truyền hoặc mỡ nội tạng cao.

Nhịn ăn sáng

Nhịn ăn sáng kéo dài khiến cơ thể giảm nhạy cảm với insulin

Khi bỏ bữa sáng, cơ thể rơi vào trạng thái thiếu năng lượng kéo dài sau một đêm nhịn ăn. Để bù đắp, cơ thể tăng phân giải mỡ, giải phóng nhiều acid béo tự do vào máu. Những acid béo này có thể làm giảm độ nhạy của tế bào với insulin, khiến insulin hoạt động kém hiệu quả hơn.

Hệ quả là đường huyết có thể tăng lên dù người đó chưa ăn gì, một phản ứng dễ bị bỏ qua ở người gầy vì không có dấu hiệu tăng cân. Nếu tình trạng nhịn ăn sáng diễn ra thường xuyên, cơ thể dần quen với trạng thái kháng insulin tạm thời này và làm tăng nguy cơ rối loạn đường huyết về lâu dài.

Sốc dinh dưỡng ở người gầy

Người gầy eat-clean sai cách cũng có thể làm rối loạn nhịp tiết insulin

Một sai lầm khác là thay đổi chế độ ăn quá đột ngột, đặc biệt là tăng mạnh lượng đạm hoặc chất béo theo các chế độ như low-carb cực đoan, eat-clean sai cách hay ăn bù sau thời gian nhịn ăn. Với người gầy, hệ chuyển hóa thường chưa kịp thích nghi với lượng dinh dưỡng dồn dập này.

Khi đó, tụy phải điều chỉnh việc tiết insulin liên tục để đáp ứng với các bữa ăn thay đổi bất thường. Sự quá tải lặp đi lặp lại có thể làm rối loạn nhịp tiết insulin, khiến đường huyết dao động thất thường, ngay cả khi cân nặng không thay đổi.

Stress và thuốc lá

Thuốc lá làm giảm độ nhạy insulin và thúc đẩy phản ứng viêm trong cơ thể

Stress kéo dài khiến cơ thể liên tục tiết cortisol, một hormone có tác dụng làm tăng đường huyết. Dưới tác động của cortisol, gan phóng thích glucose vào máu, kể cả khi người đó không ăn nhiều. Vì vậy, người gầy bị stress mạn tính vẫn có thể gặp tình trạng đường huyết cao khó kiểm soát.

Bên cạnh đó, thuốc lá làm giảm độ nhạy insulin và thúc đẩy phản ứng viêm trong cơ thể. Nguy hiểm ở chỗ, những tác động này không đi kèm tăng cân, khiến người gầy dễ chủ quan và bỏ qua nguy cơ chuyển hóa đang âm thầm diễn ra.

Tóm lại, nếu bạn gầy nhưng vẫn có từ 2 - 3 thói quen sau kéo dài, nguy cơ rối loạn đường huyết của bạn cao hơn bạn nghĩ:

Check-list các thói quen xấu khiến người gầy dễ mắc tiểu đường

Dấu hiệu cảnh báo sớm ở người gầy không nên bỏ qua

Ở người gầy, các dấu hiệu của tiểu đường thường kín đáo và dễ bị xem nhẹ vì nhiều triệu chứng trùng với cảm giác mệt mỏi thông thường hoặc được giải thích đơn giản là “gầy sẵn rồi”. Tuy nhiên, chính sự chủ quan này có thể khiến bệnh được phát hiện muộn, khi đường huyết đã rối loạn rõ rệt.

• Sụt cân bất thường, không rõ nguyên nhân: Giảm cân nhanh dù không ăn kiêng hay tập luyện nhiều có thể do insulin hoạt động kém, khiến cơ thể phải phân giải mỡ và cơ để tạo năng lượng. Dấu hiệu này rất dễ bị bỏ qua ở người vốn đã gầy.

• Nhanh đói, mệt mỏi dù ăn đủ: Ăn xong vẫn đói, uể oải là do glucose không được tế bào sử dụng hiệu quả, khiến cơ thể thiếu năng lượng dù đường huyết vẫn cao.

• Thị lực giảm, nhìn mờ thoáng qua: Đường huyết dao động có thể gây nhìn mờ tạm thời, nhất là cuối ngày hoặc sau ăn nhưng thường bị nhầm với mỏi mắt.

• Khát nước, đi tiểu nhiều: Đường huyết cao làm thận tăng đào thải glucose, gây khát nước và đi tiểu nhiều, dấu hiệu này dễ bị xem nhẹ ở người gầy.

Gầy không có nghĩa là an toàn trước tiểu đường vì cân nặng không phản ánh hết sức khỏe chuyển hóa bên trong cơ thể. Nếu bạn có tiền sử gia đình, thói quen sinh hoạt chưa phù hợp hoặc những dấu hiệu cảnh báo sớm, hãy chú ý kiểm tra đường huyết định kỳ. Một lối sống ăn uống cân bằng, sinh hoạt ổn định và tránh các cực đoan chính là cách thiết thực để người gầy chủ động bảo vệ sức khỏe và phát hiện sớm nguy cơ tiểu đường.