Đối với người bệnh tiểu đường tuýp 1, hạ đường huyết cấp tính không chỉ là một cơn đói hay cảm giác run tay thoáng qua mà là một tình trạng khẩn cấp có thể đe dọa tính mạng nếu không xử trí kịp thời. Ranh giới giữa tỉnh táo và hôn mê đôi khi chỉ cách nhau vài phút nếu không được xử trí kịp thời. Bài viết này cung cấp cẩm nang nhận biết dấu hiệu và nguyên tắc xử trí nhanh cơn hạ đường huyết, giúp người bệnh và người nhà ứng phó kịp thời, giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng.
Hạ đường huyết là gì?

Hạ đường huyết là tình trạng lượng đường trong máu giảm xuống dưới 3.9 mmol/L (70 mg/dL)

Hạ đường huyết là tình trạng lượng đường trong máu giảm xuống thấp bất thường, không đủ cung cấp năng lượng cho cơ thể hoạt động bình thường, đặc biệt là não bộ. Theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), mức đường huyết < 3.9 mmol/L (70 mg/dL) được xem là hạ đường huyết.

Ngay khi máy đo hiện con số này (hoặc thấp hơn), bạn “bắt buộc” phải xử trí ngay lập tức theo quy trình cấp cứu, dù cơ thể bạn cảm thấy vẫn ổn. Đừng chờ đợi triệu chứng nặng hơn, vì tốc độ tụt đường huyết ở người tuýp 1 có thể diễn ra cực nhanh do dư thừa insulin ngoại sinh.

Các yếu tố nguy cơ thường gặp ở người tiểu đường tuýp 1

Quá liều tiêm insulin, chích sai cử hoặc sai loại insulin là nguyên nhân thường gặp hạ đường huyết 
Người bệnh tiểu đường tuýp 1 có nguy cơ hạ đường huyết cấp tính cao hơn do phải dùng insulin ngoại sinh và thường gặp các yếu tố sau:

• Sử dụng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết chưa hợp lý: Tiêm insulin quá liều, tiêm sai giờ hoặc nhầm loại insulin là nguyên nhân thường gặp của việc điều trị insulin ở bệnh nhân tiểu đường tuýp 1. Ngoài ra, việc dùng thuốc hạ đường huyết tác dụng nhanh mà không điều chỉnh liều lượng phù hợp cũng gây hạ đường huyết cấp.

• Chế độ ăn uống không đều: Việc ăn uống thất thường sẽ làm lượng đường trong máu dao động lớn. Ăn không đủ chất dinh dưỡng, thường xuyên bỏ bữa, ăn ít tinh bột hoặc ăn trễ sau khi tiêm insulin có thể làm đường huyết giảm nhanh.

• Tập thể dục hoặc hoạt động thể chất: Hoạt động mạnh hoặc kéo dài mà không bổ sung carbohydrate kịp thời sẽ tăng tiêu thụ glucose khiến đường huyết hạ nhanh, đặc biệt ở bệnh nhân sử dụng insulin dài tác dụng.

• Uống rượu: Rượu ức chế gan tạo glucose, dễ gây hạ đường huyết, đặc biệt vào ban đêm.

• Giảm khả năng nhận biết hạ đường huyết: Một số bệnh nhân lâu năm bị mất cảm giác hạ đường huyết, bệnh nhân có thể đột ngột hôn mê mà không có dấu hiệu run, đói hay vã mồ hôi.

• Các yếu tố khác như: Mệt mỏi, stress, bệnh lý cấp tính (nhiễm trùng, sốt),... cũng làm hạ đường huyết nhanh.

Triệu chứng hạ đường huyết ở tiểu đường tuýp 1

Vì mỗi người  nhạy cảm với tình trạng đường huyết thấp khác nhau, nên có nhiều triệu chứng khác nhau có thể liên quan đến tình trạng này. Những triệu chứng của hạ đường huyết có thể xuất hiện nhanh chóng. 

Dấu hiệu hạ đường huyết kinh điển

Các dấu hiệu hạ đường huyết thường gặp

Khi đường huyết giảm xuống dưới mức bình thường, cơ thể sẽ phát ra các dấu hiệu cảnh báo. Những triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Run rẩy chân tay, vã mồ hôi lạnh.

• Đói cồn cào, tim đập nhanh, hồi hộp, lo lắng.

• Chóng mặt, da tái nhợt.

• Buồn nôn, đau đầu, mờ mắt.

Trong một số trường hợp nặng, bệnh nhân có thể biểu hiện bằng tình trạng lơ mơ, lú lẫn hoặc co giật và thậm chí là hôn mê do hạ đường huyết.

Hạ đường huyết đêm

Hạ đường huyết vào ban đêm thường khó nhận biết vì các triệu chứng không rõ ràng
Hạ đường huyết vào ban đêm thường khó nhận biết vì các triệu chứng không rõ ràng. Người bệnh tiểu đường tuýp 1 cần lưu ý các dấu hiệu cảnh báo sau:

• Ác mộng hoặc mơ liên tục: Não bộ phản ứng với lượng glucose thấp, dẫn đến giấc mơ bất thường hoặc căng thẳng.

• Vã mồ hôi ướt gối: Thiếu đường huyết kích thích hệ thần kinh giao cảm, gây đổ mồ hôi nhiều khi ngủ.

• Đau đầu khi tỉnh dậy: Hậu quả của việc não bộ thiếu năng lượng trong suốt đêm.

Người tiểu đường tuýp 1, đặc biệt những người lâu năm bị mất cảm giác hạ đường huyết, có thể không nhận ra dấu hiệu hạ đường huyết khi ngủ. Vì vậy, máy đo đường huyết liên tục (CGM) có báo động là công cụ quan trọng, giúp phát hiện sớm và cảnh báo kịp thời hạ đường huyết để xử trí kịp thời trong đêm khuya.
Hạ đường huyết không triệu chứng

Một số người mắc tiểu đường tuýp 1 lâu năm có thể bị mất cảm giác hạ đường huyết, nghĩa là không nhận ra các dấu hiệu cảnh báo như run, đói hay vã mồ hôi. Trong những trường hợp này, đường huyết có thể giảm nghiêm trọng đột ngột, thậm chí dẫn đến hôn mê mà không có dấu hiệu báo trước.

Vì vậy, việc đo đường huyết định kỳ bằng máy đo hoặc CGM là bắt buộc, giúp phát hiện sớm và xử trí kịp thời, tránh nguy cơ biến chứng nặng hoặc tử vong.
Xử trí hạ đường huyết

Khi đường huyết giảm, việc xử trí kịp thời phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của cơn hạ đường huyết. Người bệnh và người nhà có thể tham khảo hướng dẫn sau:

Khi đường huyết < 3.9 mmol/L và bệnh nhân còn tỉnh táo, hãy quên đi các loại bánh kẹo chứa nhiều chất béo (như socola, bánh kem) vì chất béo làm chậm quá trình hấp thu đường. Hãy áp dụng ngay Quy tắc 15-15:

Bước 1: Nạp ngay 15g Carbohydrate (Đường) hấp thu nhanh

Chọn 1 trong các loại sau:

• 3-4 viên đường glucose (hoặc kẹo cứng).

• 150ml nước ngọt thường (không phải loại Diet/Zero calo).

• 150ml nước ép trái cây.

• 1 thìa canh đầy mật ong hoặc đường cát pha nước.

Bước 2: Chờ 15 phút

Đây là khoảng thời gian cần thiết để đường đi vào máu. Tuyệt đối không ăn thêm trong 15 phút này dù vẫn cảm thấy đói, để tránh hiện tượng đường huyết vọt lên quá cao sau đó (hiệu ứng rebound).

Bước 3: Đo lại đường huyết

• Nếu đường huyết > 3.9 mmol/L: Ăn nhẹ thêm một bữa phụ có tinh bột chậm (như bánh mì, ly sữa, vài cái bánh quy) để duy trì đường huyết ổn định.

• Nếu đường huyết vẫn < 3.9 mmol/L: Lặp lại Bước 1 (Nạp tiếp 15g đường) và kiểm tra tiếp.

Bộ tiêm Glucagon

Bộ tiêm glucagon

Khi bệnh nhân đã lơ mơ, hôn mê hoặc lên cơn co giật, tuyệt đối không đổ nước đường hay nhét thức ăn vào miệng. Hành động này có thể gây sặc vào phổi, dẫn đến tử vong do suy hô hấp.

Lúc này, người nhà cần sử dụng đến phương pháp khác: Bộ kit tiêm Glucagon.

• Cách dùng: Tiêm bắp hoặc tiêm dưới da vào đùi, mông hoặc bắp tay.

• Liều khuyến nghị: Người lớn và trẻ em >25kg: 1 mg/lần. Trẻ em <25kg: 0,5 mg/lần.

• Đặt bệnh nhân nằm nghiêng sang một bên (đề phòng nôn mửa khi tỉnh lại).

• Gọi ngay cấp cứu 115.

• Khi bệnh nhân tỉnh lại và nuốt được, hãy cho uống nước đường ngay.

Nguyên tắc phòng ngừa hạ đường huyết

Để luôn chủ động phòng ngừa hạ đường huyết, người bệnh tiểu đường tuýp 1 nên kết hợp các thói quen kiểm soát đường huyết với việc mang theo bộ “Kit sinh tồn” mỗi khi ra ngoài.

• Đo đường huyết định kỳ: Kiểm tra thường xuyên, đặc biệt trước và sau bữa ăn, trước khi đi ngủ hoặc khi cảm thấy bất thường.

• Ăn uống đầy đủ và đúng giờ: Không bỏ bữa, cân đối carbohydrate, protein và chất béo, tránh nhịn đói kéo dài.

• Điều chỉnh liều insulin hợp lý: Tính toán đúng lượng carbohydrate, theo dõi liều insulin và tham khảo bác sĩ khi thay đổi chế độ ăn hoặc hoạt động.

• Theo dõi hoạt động thể chất: Ăn nhẹ trước hoặc sau khi tập luyện, điều chỉnh liều insulin nếu cần và giám sát đường huyết trong và sau vận động.

Checklist những thứ cần mang theo khi ra ngoài:

• Nguồn đường nhanh: Kẹo glucose, gói mật ong nhỏ hoặc hộp nước trái cây, luôn sẵn sàng để xử trí nhanh khi đường huyết tụt.

• Máy đo đường huyết & Que thử / CGM: Đảm bảo còn pin và kết nối ổn định.

• Thẻ thông tin y tế: Ghi rõ “Tôi bị tiểu đường Tuýp 1. Nếu ngất xỉu, hãy gọi số…”.

• Bộ tiêm Glucagon: Nhất là khi đi xa, du lịch hoặc vận động mạnh, để xử trí hạ đường huyết nặng.

Checklist vật cần mang theo để phòng hạ đường khi ra ngoài

Kết hợp nguyên tắc phòng ngừa với bộ Kit sinh tồn giúp bạn luôn ở thế chủ động, giảm rủi ro hạ đường huyết và đảm bảo an toàn mọi lúc, mọi nơi.

Hạ đường huyết cấp tính ở người tiểu đường tuýp 1 là một tình huống cấp cứu thực sự, nơi mỗi phút đều quan trọng. Hiểu rõ dấu hiệu, ghi nhớ Quy tắc 15-15 và luôn trang bị máy đo đường huyết đầy đủ sẽ giúp bạn bảo vệ chính mình và người thân. Hãy chia sẻ kiến thức này với gia đình và bạn bè – họ chính là nguồn lực cứu mạng quý giá khi bạn gặp tình huống khẩn cấp.