Insulin là một loại hormone không thể thiếu đối với cơ thể. Để biết hormone insulin là gì, vai trò của insulin đối với cơ thể ra sao, hãy cùng Hellotype1 tìm hiểu với chúng tôi trong bài viết dưới đây nhé.

Insulin là gì và cơ chế kiểm soát đường huyết của insulin

Insulin là một hormone nội tiết đóng vai trò kiểm soát lượng đường trong máu

Insulin là gì?

Insulin là hormone nội tiết có vai trò kiểm soát nồng độ đường trong máu bằng cách vận chuyển đường từ máu vào trong tế bào. Insulin được tiết ra bởi tuyến tụy thông qua tế bào beta (theo WHO). 

Khi chúng ta ăn, thực phẩm (đặc biệt là tinh bột) sẽ được chuyển hóa thành glucose để cung cấp năng lượng giúp cho các tế bào có thể hoạt động bình thường.

Lúc này, tuyến tụy sẽ nhận tín hiệu và vận chuyển insulin vào máu. Nếu ví cơ thể như một cỗ máy, thì glucose chính là nhiên liệu, nhưng nhiên liệu này không thể tự đi vào máy nếu thiếu sự điều phối của Insulin.

Cơ chế kiểm soát đường huyết “chìa khóa và ổ khóa”

Để hiểu cách insulin hoạt động, các chuyên gia thường sử dụng hình ảnh ẩn dụ "chìa khóa và ổ khóa".

Tế bào là một "ngôi nhà" đóng kín, mọi tế bào trong cơ thể (cơ bắp, gan, mỡ...) đều có những "cánh cửa" (gọi là thụ thể) luôn ở trạng thái khóa chặt để ngăn chặn đường (glucose)  tràn vào tự do.

Insulin là "chìa khóa", hormone này di chuyển trong máu và tìm đến các thụ thể trên bề mặt tế bào.
Khi insulin (chìa khóa) khớp chính xác vào thụ thể (ổ khóa), nó sẽ kích hoạt một tín hiệu khiến cánh cửa tế bào mở ra. Ngay lập tức, glucose từ máu sẽ đi vào bên trong tế bào để cung cấp năng lượng hoặc dự trữ.

Kết quả của quá trình này là:

• Tế bào có năng lượng để hoạt động.

• Đường huyết giảm xuống về mức an toàn (từ 70 đến 130 mg/dL lúc đói, theo khuyến cáo chung).

Nếu "chìa khóa" bị khiếm khuyết (đái tháo đường type 1) hoặc "ổ khóa" bị rỉ sét (đái tháo đường type 2), lượng đường tăng cao trong máu, gây ra tình trạng tăng đường huyết.

3 vai trò sinh học cốt lõi của insulin 

Vai trò sinh học cốt lõi của insulin với cơ thể

Chuyển hóa đường - điều hòa đường huyết

Đây là vai trò trực diện nhất của insulin. Sau khi ăn, lượng glucose trong máu tăng cao sẽ kích thích tuyến tụy tiết insulin để thực hiện hai nhiệm vụ song song:

• Vận chuyển tức thì: Insulin mở cửa tế bào (đặc biệt là tế bào cơ và gan) để đưa glucose vào đốt cháy, tạo năng lượng dưới dạng ATP.

• Kho dự trữ glycogen: Nếu lượng đường nạp vào vượt quá nhu cầu năng lượng, insulin sẽ kích hoạt các enzyme để chuyển hóa glucose dư thừa thành glycogen. Glycogen này được tích trữ tại gan và cơ bắp, đóng vai trò như một "ngân hàng năng lượng" dự phòng.

Chuyển hóa mỡ (lipid) - tổng hợp và dự trữ mô mỡ

Insulin là "người gác cổng" ngăn chặn việc cơ thể đốt mỡ quá mức, đồng thời thúc đẩy việc tích trữ năng lượng dư thừa dưới dạng chất béo:

• Xây dựng mô mỡ: Insulin kích thích việc tổng hợp các acid béo từ glucose tại gan, sau đó chuyển đến các mô mỡ để dự trữ.

• Ngăn chặn xơ vữa mạch máu: Khi thiếu hụt insulin trầm trọng, cơ thể buộc phải huy động mỡ dự trữ để lấy năng lượng. Quá trình này giải phóng một lượng lớn acid béo và cholesterol vào máu, dẫn đến tình trạng tăng lipid máu, hình thành các mảng bám gây xơ vữa mạch máu, tăng nguy cơ đột quỵ và nhồi máu cơ tim.

Chuyển hóa đạm (protein) - xây dựng cơ bắp và lý do sụt cân nhanh

Điểm nhấn quan trọng nhất đối với cấu trúc cơ thể chính là vai trò của insulin trong việc điều hòa protein. Insulin được coi là "nguyên liệu" không thể thiếu để duy trì khối lượng cơ:

• Kích thích tổng hợp cơ: Insulin giúp tế bào cơ bắp tăng cường hấp thu các acid amin từ máu. Nó đóng vai trò như một tín hiệu ra lệnh cho tế bào tổng hợp các sợi protein mới, giúp cơ bắp phát triển và phục hồi.

• Quá trình dị hóa: Khi thiếu insulin (đặc biệt ở người bệnh đái tháo đường type 1 chưa điều trị), không có insulin để mở cửa đưa đường vào trong tế bào, cơ thể buộc phải phân hủy các mô protein ở cơ bắp để lấy acid amin làm năng lượng thay thế.

Phân loại insulin hiện nay

Theo phác đồ của Bộ Y tế, các loại insulin được phân loại thành 4 nhóm, dựa trên thời gian bắt đầu có tác dụng (khởi phát) và thời gian duy trì tác dụng.

Nhóm Insulin tác dụng nhanh và ngắn (bolus)

Đây là nhóm "insulin bữa ăn", được tiêm ngay trước khi ăn để hạn chế tình trạng đường tăng vọt sau bữa ăn.

• Insulin tác dụng rất nhanh (Analog): Tác dụng sau khoảng 5-15 phút. Người bệnh thường "tiêm xong ăn ngay". (Ví dụ: Novorapid, Humalog, Apidra).

• Insulin tác dụng ngắn (Regular): Tác dụng sau khoảng 30 phút. Người bệnh cần tiêm trước khi ăn 30 phút. (Ví dụ: Actrapid, Humulin R).

Nhóm Insulin tác dụng trung bình (NPH)

Loại này thường có màu trắng đục (do có thêm protamine để kéo dài thời gian hấp thu). Tác dụng bắt đầu sau khoảng 1-2 giờ, đạt đỉnh sau 4-12 giờ và kéo dài khoảng 12-18 giờ.

Nhóm insulin này thường được tiêm 2 lần mỗi ngày để kiểm soát đường huyết giữa các bữa ăn hoặc qua đêm. (Ví dụ: Insulatard, Humulin N).

Nhóm Insulin tác dụng chậm (Insulin nền - basal)

Đây là nhóm insulin có cơ chế giống với  tự nhiên mà tuyến tụy tiết ra liên tục 24/7, ngay cả khi chúng ta không ăn.

Chúng có đặc điểm là tác dụng khởi phát chậm nhưng duy trì ổn định, không có đỉnh cao rõ rệt trong suốt 24 giờ.

Thường chỉ cần tiêm 1 lần vào một giờ cố định trong ngày (thường là buổi tối) để giữ đường huyết ổn định lúc đói và khi ngủ. (Ví dụ: Lantus, Toujeo, Tresiba).

Nhóm Insulin hỗn hợp (Insulin trộn sẵn - Premixed)

Insulin hỗn hợp hiện đang được sử dụng rộng rãi ở bệnh nhân type 2

Đây là loại "2 trong 1", kết hợp cả insulin nhanh và insulin trung bình/chậm trong cùng một nhãn chai hoặc bút tiêm.

Thường có ký hiệu con số như 30/70, 50/50 (ví dụ: Novomix 30 chứa 30% nhanh và 70% chậm). Insulin hỗn hợp giúp giảm số lần tiêm cho bệnh nhân. 

Phần "nhanh" sẽ kiểm soát đường sau bữa ăn, phần "chậm" sẽ đóng vai trò làm nền cho cả ngày. Loại này rất phổ biến ở Việt Nam cho bệnh nhân đái tháo đường type 2.

Tác dụng phụ khi dùng insulin là gì

Khi sử dụng insulin, người bệnh cần thận trọng để tránh tác dụng phụ không mong muốn

Cảnh báo về hiện tượng Somogyi

Somogyi là một hiện tượng gây nhầm lẫn tai hại cho nhiều người bệnh. Hiện tượng Somogyi xảy ra khi nồng độ đường huyết giảm quá thấp (hạ đường huyết) vào giữa đêm (thường từ 2h - 3h sáng).

Khi đường huyết xuống mức nguy hiểm, cơ thể kích hoạt hệ thống "báo động đỏ" bằng cách giải phóng các hormon đối kháng Insulin (như glucagon, epinephrine, cortisol). Các hormone này thúc đẩy gan giải phóng đường dự trữ vào máu để cứu vãn tình trạng hạ đường.

Hệ quả là sáng hôm sau khi ngủ dậy, người bệnh thấy đường huyết cao vọt. Nếu không biết, người bệnh thường tăng liều insulin buổi tối vì tưởng liều cũ không đủ. Tuy nhiên, việc này rất nguy hiểm vì nguy cơ gây hạ đường huyết vào ban đêm. 

Loạn dưỡng mô mỡ - hệ quả của việc tiêm sai cách

Một trường hợp loạn dưỡng mô mỡ do tiêm insulin sai cách

Loạn dưỡng mô mỡ là tình trạng các mô mỡ dưới da bị thay đổi cấu trúc do tác động của việc tiêm insulin lặp đi lặp lại tại một vị trí hoặc sử dụng kim tiêm nhiều lần.

Phì đại mô mỡ là hiện tượng da dày lên, nổi cục cứng. Tiêm vào đây sẽ khiến Insulin bị kẹt lại, hấp thu không đều, gây khó kiểm soát đường huyết.

Giải pháp cho tình trạng này đó là tiêm đúng cách - luân chuyển vị trí tiêm. Bạn cần luân chuyển theo vòng tròn quanh rốn, tránh tiêm một chỗ mà phải thay đổi vị trí giữa các lần tiêm. 

Mỗi mũi tiêm nên cách vị trí cũ ít nhất 1-2 cm. Không tiêm vào vùng da đang bị sưng tấy hoặc bầm tím.

Hỗ trợ Insulin tự nhiên qua dinh dưỡng

Chế độ ăn không chỉ là "kiêng khem" mà là chọn những thực phẩm giúp tăng độ nhạy của insulin và ổn định đường huyết bền vững:

• Rau xanh không tinh bột: Các loại rau như bông cải xanh, rau bina, măng tây giàu chất xơ giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu, giảm gánh nặng cho insulin. 

• Ngũ cốc nguyên hạt: Gạo lứt, yến mạch cung cấp năng lượng giải phóng chậm, tránh tình trạng "đỉnh đường huyết" sau ăn.

• Cá béo (cá hồi, cá thu): Giàu Omega-3 giúp giảm viêm và cải thiện sự linh hoạt của màng tế bào, giúp "ổ khóa" (thụ thể) tiếp nhận insulin tốt hơn.

Trên đây là một số thông tin giải đáp cho vấn đề insulin là gì và vai trò của insulin trong quá trình điều hòa lượng đường trong máu. Đặc biệt ở bệnh nhân đái tháo đường, việc nắm bắt và hiểu rõ vai trò của insulin giúp người bệnh hiểu rõ hơn về tình trạng bệnh cũng như tuân thủ điều trị tốt hơn. Nếu bạn thấy bài viết hữu ích thì đừng quên chia sẻ đến với người thân, bạn bè nhé!