Những dấu hiệu cảnh báo sớm của Đái tháo đường típ 1

Những dấu hiệu cảnh báo sớm của đái tháo đường típ 1

Đái tháo đường típ 1 là một bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính, thường khởi phát ở trẻ em và thanh thiếu niên nhưng cũng có thể gặp ở người trưởng thành. Bệnh khiến đường huyết tăng cao kéo dài do cơ thể không còn khả năng sản xuất insulin, từ đó làm tăng nguy cơ xuất hiện nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo của bệnh có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán sớm và phòng ngừa các biến chứng cấp tính đe dọa tính mạng.

Đái tháo đường típ 1 là bệnh gì?

Đái tháo đường típ 1 là một bệnh lý tự miễn, trong đó hệ miễn dịch của cơ thể tấn công và phá hủy các tế bào beta của tuyến tụy – những tế bào có chức năng sản xuất insulin. Khi lượng insulin giảm nghiêm trọng hoặc mất hoàn toàn, glucose không thể đi vào tế bào để tạo năng lượng mà tích tụ trong máu, gây tăng đường huyết kéo dài.

Bệnh thường khởi phát ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi, tuy nhiên có thể xuất hiện ở bất kỳ lứa tuổi nào. Nếu không được điều trị, người bệnh có nguy cơ gặp các biến chứng cấp tính như nhiễm toan ceton do đái tháo đường và các biến chứng mạn tính ở mắt, thận, thần kinh và tim mạch.

Các giai đoạn của đái tháo đường típ 1

Giai đoạn 1: Tự miễn, chưa có triệu chứng

Đây là giai đoạn sớm nhất của bệnh. Hệ miễn dịch bắt đầu tấn công các tế bào beta của tuyến tụy nhưng người bệnh chưa có biểu hiện lâm sàng.

Đặc điểm:

• Xuất hiện từ hai loại tự kháng thể đảo tụy trở lên.

• Đường huyết vẫn trong giới hạn bình thường.

• Chưa có triệu chứng của đái tháo đường.

Các tự kháng thể thường gặp gồm:

• GADA (Glutamic Acid Decarboxylase Antibody)

• IA-2A (Insulinoma-Associated Antigen-2 Antibody)

• IAA (Insulin Autoantibody)

• ZnT8A (Zinc Transporter 8 Antibody)

Do diễn tiến âm thầm, giai đoạn này thường chỉ được phát hiện khi tầm soát ở những người có nguy cơ cao như người thân ruột thịt của bệnh nhân đái tháo đường típ 1.

Giai đoạn 2: Rối loạn đường huyết chưa có triệu chứng

Ở giai đoạn này, quá trình phá hủy tế bào beta tiếp tục tiến triển làm xuất hiện các bất thường về đường huyết.

Đặc điểm:

• Vẫn có từ hai tự kháng thể đảo tụy trở lên.

• Đường huyết bắt đầu tăng bất thường hoặc có rối loạn dung nạp glucose.

• Chưa xuất hiện các triệu chứng lâm sàng.

Người bệnh thường không nhận biết được các thay đổi của cơ thể nếu không được kiểm tra đường huyết định kỳ.

Giai đoạn 3: Đái tháo đường típ 1 biểu hiện lâm sàng

Khi phần lớn tế bào beta đã bị phá hủy, cơ thể không còn đủ insulin để duy trì chuyển hóa bình thường. Đây là giai đoạn bệnh biểu hiện rõ ràng với các triệu chứng điển hình.

Các dấu hiệu thường gặp gồm:

• Tiểu nhiều.

• Khát nước nhiều.

• Ăn nhiều nhưng vẫn sụt cân.

• Mệt mỏi kéo dài.

• Nhìn mờ.

• Sụt cân nhanh không rõ nguyên nhân.

Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, người bệnh có thể xuất hiện nhiễm toan ceton do đái tháo đường – một biến chứng cấp cứu nguy hiểm.

Những dấu hiệu cảnh báo sớm của đái tháo đường típ 1

Các triệu chứng ban đầu của đái tháo đường típ 1 thường xuất hiện trong vài tuần đến vài tháng trước khi bệnh được chẩn đoán.

Những dấu hiệu cần lưu ý gồm:

Tiểu nhiều bất thường

Đường huyết tăng cao khiến thận phải đào thải lượng glucose dư thừa qua nước tiểu, kéo theo lượng nước lớn. Người bệnh đi tiểu nhiều lần trong ngày và thường thức dậy đi tiểu vào ban đêm.

Khát nước liên tục

Mất nước do tiểu nhiều khiến người bệnh luôn cảm thấy khát và uống nước thường xuyên nhưng vẫn không hết khát.

Ăn nhiều nhưng vẫn sụt cân

Do không sử dụng được glucose làm năng lượng, cơ thể phải huy động mỡ và cơ để bù đắp nhu cầu năng lượng, dẫn đến sụt cân nhanh dù ăn uống bình thường hoặc ăn nhiều hơn trước.

Mệt mỏi kéo dài

Người bệnh thường cảm thấy thiếu năng lượng, giảm khả năng tập trung, dễ mệt và giảm hiệu suất học tập hoặc làm việc.

Nhìn mờ

Tăng đường huyết làm thay đổi áp lực thẩm thấu trong thủy tinh thể, gây nhìn mờ thoáng qua.

Nhiễm nấm tái phát

Nấm miệng, nấm da hoặc nấm sinh dục có thể xuất hiện nhiều lần do môi trường đường huyết cao thuận lợi cho vi sinh vật phát triển.

Đái tháo đường típ 1 ở trẻ em

Khởi phát nhanh và rầm rộ

Ở trẻ em, đái tháo đường típ 1 thường khởi phát nhanh hơn so với người lớn. Trẻ có thể chuyển từ trạng thái hoàn toàn khỏe mạnh sang xuất hiện triệu chứng rõ rệt chỉ trong vài tuần.

Do các biểu hiện ban đầu dễ bị bỏ qua hoặc nhầm lẫn với các bệnh lý thông thường, nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi đã xuất hiện nhiễm toan ceton.

Các dấu hiệu thường gặp ở trẻ

• Tiểu nhiều hoặc đái dầm trở lại.

• Khát nước liên tục.

• Sụt cân hoặc chậm tăng cân.

• Mệt mỏi, giảm vận động.

• Hay ngủ gà.

• Nhiễm nấm miệng hoặc nấm sinh dục tái phát.

Dấu hiệu cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay

Nếu trẻ có các biểu hiện sau, cần đưa đến cơ sở y tế ngay lập tức:

• Nôn ói liên tục.

• Đau bụng.

• Thở nhanh, thở sâu bất thường.

• Lơ mơ hoặc ngủ gà.

• Hơi thở có mùi trái cây chín.

Đây là những dấu hiệu cảnh báo nhiễm toan ceton do đái tháo đường – một biến chứng cấp cứu có thể đe dọa tính mạng.

Điều trị đái tháo đường típ 1 như thế nào?

Điều trị bằng insulin

Do cơ thể không còn khả năng sản xuất insulin, tất cả người bệnh đái tháo đường típ 1 đều cần điều trị insulin suốt đời.

Hiện nay có nhiều loại insulin khác nhau được sử dụng nhằm mô phỏng hoạt động sinh lý của tuyến tụy. Insulin có thể được tiêm dưới da nhiều lần trong ngày hoặc sử dụng bơm insulin liên tục tùy theo tình trạng và nhu cầu của từng người bệnh.

Theo dõi đường huyết thường xuyên

Theo dõi đường huyết là một phần quan trọng trong quá trình điều trị. Người bệnh cần kiểm tra đường huyết nhiều lần trong ngày, đặc biệt trước các bữa ăn và trước khi đi ngủ.

Hiện nay, hệ thống theo dõi đường huyết liên tục (CGM) đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi, giúp theo dõi biến động đường huyết hiệu quả hơn và hỗ trợ điều chỉnh điều trị kịp thời.

Kết hợp dinh dưỡng và lối sống lành mạnh

Chế độ dinh dưỡng hợp lý và duy trì hoạt động thể lực thường xuyên giúp cải thiện kiểm soát đường huyết và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Người bệnh nên:

• Ưu tiên tinh bột hấp thu chậm như gạo lứt, yến mạch, bánh mì nguyên cám.

• Bổ sung đạm từ cá, thịt nạc, trứng, sữa ít béo và các loại đậu.

• Tăng cường rau xanh và trái cây ít ngọt.

• Sử dụng các nguồn chất béo lành mạnh như dầu ô liu, dầu cá và các loại hạt.

• Hạn chế nước ngọt, bánh kẹo và thực phẩm chế biến sẵn.

Bên cạnh đó, nên duy trì vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần với các hoạt động phù hợp như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội hoặc các bài tập thể lực mức độ vừa.

Nhận biết sớm những dấu hiệu cảnh báo của đái tháo đường típ 1 là chìa khóa giúp phát hiện bệnh kịp thời và phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm, đặc biệt ở trẻ em. Tiểu nhiều, khát nhiều, sụt cân nhanh, mệt mỏi kéo dài hay đái dầm trở lại ở trẻ đều là những dấu hiệu không nên bỏ qua. Khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và chẩn đoán sớm, từ đó có kế hoạch điều trị và kiểm soát bệnh hiệu quả.

Phiên bản này đã được chỉnh theo các khuyến cáo hiện hành, sửa lại phân giai đoạn bệnh theo ADA/JDRF, bổ sung các tự kháng thể, dấu hiệu cảnh báo sớm và phần nhiễm toan ceton ở trẻ em để phù hợp hơn khi đăng trên website bệnh viện hoặc báo sức khỏe.

Tài liệu tham khảo

1. Insel RA, Dunne JL, Atkinson MA, Chiang JL, Dabelea D, Gottlieb PA, et al. Staging presymptomatic type 1 diabetes: a scientific statement of JDRF, the Endocrine Society, and the American Diabetes Association. Diabetes Care. 2015;38(10):1964-1974. doi:10.2337/dc15-1419.

2.  Holt RIG, DeVries JH, Hess-Fischl A, Hirsch IB, Kirkman MS, Klupa T, et al. The management of type 1 diabetes in adults. A consensus report by the American Diabetes Association and the European Association for the Study of Diabetes. Diabetologia. 2021;64(12):2609-2652. doi:10.1007/s00125-021-05568-3.

3.  Wolfsdorf JI, Glaser N, Agus M, Fritsch M, Hanas R, Rewers A, et al. ISPAD Clinical Practice Consensus Guidelines 2022: Diabetic ketoacidosis and hyperglycemic hyperosmolar state. Pediatr Diabetes. 2022;23(Suppl 27):835-856.

4.  Haller MJ, Bell KJ, Besser REJ, Couper JJ, Craig ME, Maahs DM, et al. ISPAD Clinical Practice Consensus Guidelines 2024: Screening, staging and strategies to preserve beta-cell function in children and adolescents with type 1 diabetes. Horm Res Paediatr. 2024;97(6):529-545.

5. American Diabetes Association Professional Practice Committee. Standards of Care in Diabetes—2026. Diabetes Care. 2026;49(Suppl 1):S1