Đái tháo đường típ 1 nên ăn gì để ổn định liều lượng insulin?

Đái tháo đường típ 1 nên ăn gì để phối hợp bữa ăn với insulin an toàn?

Vấn đề dinh dưỡng người bệnh đái tháo đường típ 1 nên ăn gì gây trở ngại cho không ít người bệnh. Đái tháo đường típ 1 có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi; với trẻ em và thanh thiếu niên, kế hoạch ăn còn phải đáp ứng nhu cầu tăng trưởng và phát triển. Hãy cùng HelloType 1 tìm hiểu chế độ ăn cho bệnh nhân đái tháo đường típ 1 nhé! 

Đái tháo đường típ 1 nên ăn gì?

Đái tháo đường típ 1 nên ăn gì và ăn như thế nào? Nguyên tắc cốt lõi không phải là "cấm đoán" hoàn toàn mà là kiểm soát lượng carbohydrate (tinh bột, đường bột,...) để phối hợp chính xác với liều lượng Insulin.

Dưới đây là danh mục các thực phẩm chiến lược được tổng hợp từ hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam, Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) và các giáo trình y khoa hiện nay.

Đái tháo đường típ 1 nên ăn gì?

Người bệnh đái tháo đường típ 1 có thể chọn ngũ cốc nguyên hạt phù hợp khẩu phần; vẫn cần tính tổng lượng carbohydrate để phối hợp insulin

Mục tiêu của nhóm này là cung cấp năng lượng ổn định, giàu chất xơ để làm chậm quá trình hấp thụ đường vào máu. 

Carb phức hợp (gạo lứt, yến mạch)

Ngũ cốc nguyên hạt như gạo lứt và yến mạch cung cấp chất xơ, nhưng GI và đáp ứng glucose thay đổi theo loại hạt, cách chế biến, khẩu phần và toàn bộ bữa ăn; chúng vẫn chứa carbohydrate cần được tính vào liều insulin bữa ăn.

Ví dụ có thể thay thế gạo trắng ăn hàng ngày thành gạo lứt, yến mạch thô, ngũ cốc thô,...

Đạm chất lượng cao (cá, đậu)

Đạm (protein) chất lượng cao như cá và hải sản, đặc biệt là cá hồi, cá thu giàu omega-3 tốt cho tim mạch.

• Thịt trắng: Ức gà bỏ da, thịt lợn nạc.

• Đạm thực vật: Các loại đậu (đậu nành, đậu xanh, đậu lăng) cung cấp đạm sạch và chất xơ hòa tan.

Chất béo tốt (bơ, hạt)

• Dầu thực vật: Dầu ô liu, dầu đậu nành thay cho mỡ động vật.

• Hạt và quả hạch: Quả bơ, hạt hạnh nhân, óc chó có thể góp phần cải thiện chất lượng chất béo trong khẩu phần khi dùng lượng phù hợp; không làm glucose ổn định một cách tự động.

Đái tháo đường típ 1 nên kiêng gì?

Nhóm này bao gồm thực phẩm hoặc đồ uống ít giá trị dinh dưỡng so với lượng đường và năng lượng cung cấp, có thể làm đường huyết biến động mạnh. 

Đường tinh luyện

Đường tinh luyện có trong bánh kẹo, nước ngọt có gas,...

Đây là các loại thực phẩm xuất hiện hàng ngày, phủ sóng rộng rãi và trở thành những món ăn vặt được giới trẻ yêu thích. 

Tuy nhiên vì nhiều loại bánh kẹo, nước ngọt chứa nhiều đường và năng lượng nhưng ít chất xơ hoặc dưỡng chất; nước ngọt thường không tạo cảm giác no tương xứng nên có thể tiêu thụ với số lượng lớn trong một khoảng thời gian ngắn, do đó có thể làm đường huyết tăng vọt - rất nguy hiểm đối với bệnh nhân đái tháo đường típ 1. 

Có thể kể đến như: 

• Bánh kẹo, mứt, siro, và các loại đường cát trắng.

• Nước ngọt có ga, trà sữa.

Nước ép trái cây (không chất xơ)

Trái cây rất tốt cho cơ thể vì chúng cung cấp hàm lượng chất xơ, chất khoáng và vitamin dồi dào cho cơ thể. 

Tuy nhiên nếu lạm dụng trái cây để làm nước ép uống, nước ép thường giảm chất xơ so với trái cây nguyên quả, nhưng vẫn có thể giữ một phần vitamin và khoáng chất; nên ưu tiên trái cây nguyên quả và tính lượng carbohydrate.

Nên nhớ rằng mỗi loại trái cây đều có thể chứa hàm lượng đường nhất định, đặc biệt khi làm nước ép/sinh tố chúng ta có thói quen cho thêm đường/sữa để giúp thức uống ngon hơn - điều này có thể làm đường huyết tăng vọt.  

Tinh bột trắng

Bánh mì trắng, gạo xát kỹ và miến dong thường ít chất xơ hơn ngũ cốc nguyên hạt, nhưng mức tăng glucose còn phụ thuộc khẩu phần, cách chế biến và thành phần bữa ăn; cần tính tổng lượng carbohydrate, kể cả khi dùng ngũ cốc nguyên hạt.

Vì sao lựa chọn thực phẩm phù hợp giúp kiểm soát bệnh tốt hơn

Lựa chọn bữa ăn phù hợp giúp người bệnh kiểm soát đường huyết

Việc lựa chọn thực phẩm không chỉ đơn thuần là cung cấp năng lượng, mà đối với bệnh nhân đái tháo đường típ 1, đó là một chiến lược điều trị thực sự.

Dưới đây là phân tích chi tiết dựa trên các tài liệu y khoa và hướng dẫn lâm sàng về vai trò của chế độ ăn:

Vai trò của chế độ ăn hợp lý

Chế độ ăn không chỉ giúp no bụng mà còn tác động trực tiếp đến sự sinh tồn của tế bào và và các hoạt động sống của cơ thể. 

• Cân bằng lượng đường: Không có tỷ lệ carbohydrate, đạm và béo tối ưu chung cho mọi người bệnh. Glucose sau ăn phụ thuộc cả lượng carbohydrate, insulin, thời điểm tiêm, chất béo, đạm và vận động.

• Ổn định nồng độ đường máu: Chọn thực phẩm giàu chất xơ có thể hỗ trợ kiểm soát glucose, nhưng riêng GI thấp không bảo đảm HbA1c dưới 7%; mục tiêu HbA1c phải được cá nhân hóa và cần phối hợp insulin, theo dõi glucose cùng các yếu tố khác. Điều này cực kỳ quan trọng vì khi HbA1c được kiểm soát, nguy cơ biến chứng giảm đáng kể.

• Dinh dưỡng cân đối hạn chế biến chứng: Thay chất béo bão hòa bằng chất béo không bão hòa và tăng thực phẩm giàu chất xơ có thể cải thiện một số yếu tố nguy cơ tim mạch; không thể bảo đảm ngăn xơ vữa chỉ bằng hai thay đổi này.

Vì sao chế độ ăn phù hợp ổn định liều lượng insulin?

Tổng lượng carbohydrate là một yếu tố chính để tính insulin bữa ăn; mức glucose sau ăn còn phụ thuộc GI, khẩu phần, chất béo, đạm, glucose trước ăn, insulin còn tác dụng và thời điểm tiêm. Tỷ lệ insulin/carbohydrate và mục tiêu sau ăn được cá nhân hóa.

Insulin bữa ăn thường được điều chỉnh theo lượng carbohydrate, glucose hiện tại, xu hướng glucose và hoạt động sắp tới; không giữ cố định liều cho mọi bữa ăn. Không tự tiêm liều sửa sai chỉ vì một trị số trên 180 mg/dL: cần theo phác đồ cá nhân, tính insulin còn tác dụng để tránh chồng liều và hạ đường huyết. Không thể quy việc dùng liều sửa sai là nguyên nhân trực tiếp gây kháng insulin.

Biến động glucose cần được xem cùng bữa ăn, liều và thời điểm tiêm, vận động, bệnh cấp và dữ liệu CGM để điều chỉnh insulin an toàn; tăng liều không phù hợp có thể gây hạ đường huyết.

Phương pháp đĩa ăn có thể giúp sắp xếp bữa ăn cân đối, nhưng không thay thế việc ước tính carbohydrate và phối hợp liều insulin trong đái tháo đường típ 1.

Một số mẹo nhỏ giúp người bệnh xây dựng chế độ ăn hợp lý

Xây dựng bữa ăn hợp lý cần dựa trên nguyên tắc dinh dưỡng, khoa học

Để xây dựng một lối sống chung sống hòa bình với tiểu đường tuýp 1, việc nắm vững các "mẹo" dưới đây sẽ giúp bạn kiểm soát đường huyết một cách chủ động và khoa học hơn.

Dưới đây là 4 kỹ thuật chiến lược được trích dẫn từ các tài liệu hướng dẫn chăm sóc bệnh nhân tiểu đường chuyên nghiệp:

Kỹ thuật “carb counting” (Tính toán tinh bột)

Đây là kỹ năng hữu ích đối với nhiều người dùng insulin bữa ăn đối với bệnh nhân típ 1 để đạt được sự tự do trong ăn uống mà vẫn an toàn.

• Cách hoạt động: Thay vì ăn theo một thực đơn cứng nhắc, bạn học cách đếm số gram Carbohydrate (carb) có trong mỗi khẩu phần ăn.

• Tỷ lệ insulin/carbohydrate (ICR), ví dụ 1 đơn vị insulin cho 15 g carbohydrate; đây chỉ là ví dụ, không phải tỷ lệ 1:1 hay liều dùng chung. Bác sĩ sẽ xác định cho bạn một tỉ lệ cá nhân hóa (ví dụ: 1 đơn vị Insulin cho 15g Carb).

• Lợi ích: đếm carbohydrate giúp ước tính insulin bữa ăn theo tỷ lệ đã được hướng dẫn; vẫn cần xét glucose trước ăn, insulin còn tác dụng, hoạt động và trong một số bữa ăn cả chất béo và đạm.

Thứ tự ăn hiệu quả 

Ăn rau trước có thể làm thay đổi mức tăng glucose sau một số bữa, nhưng hiệu quả không đồng nhất; thứ tự ăn không thay thế đếm carbohydrate hoặc insulin.

Quy trình: Rau xanh - Đạm (Thịt, cá, trứng) - Tinh bột. Chất xơ, chất béo và đạm có thể làm thay đổi tốc độ hấp thu glucose; bữa ăn giàu chất béo hoặc đạm đôi khi gây tăng glucose muộn. Không thể bảo đảm thứ tự ăn ngăn được tăng glucose sau ăn hay phù hợp với mọi thời điểm tiêm insulin.

Quản lý lượng đường nạp vào 

Nhiều thực phẩm trông có vẻ an toàn nhưng lại là nguồn carbohydrate dễ bị bỏ sót khi tính khẩu phần đối với đường huyết.

• Cảnh báo: Các loại nước sốt (tương cà, xốt mè rang), thực phẩm đóng hộp thường chứa nhiều đường hoặc tinh bột biến tính để tạo độ sệt và bảo quản.

• Dán nhãn "không đường" (sugar-free): Nhãn “không đường” không có nghĩa là không chứa carbohydrate; cần đọc lượng carbohydrate tổng và khẩu phần. Tác động glucose của từng chất tạo ngọt khác nhau, không nên nói chung đều có GI cao.

• Lời khuyên: Luôn đọc bảng thành phần (Nutrition Facts) và chú ý mục "Total Carbohydrate" thay vì chỉ nhìn mục "Sugar".

Quy tắc bữa phụ

Đối với người típ 1, bữa phụ không bắt buộc cho mọi người; nhu cầu ăn thêm phụ thuộc glucose, insulin còn tác dụng, vận động, chế độ insulin và nguy cơ hạ đường huyết.

• Trước khi tập thể dục: Hoạt động thể chất làm cơ thể tiêu thụ đường rất nhanh. Trước hoặc trong vận động, lượng carbohydrate bổ sung nếu cần phải dựa trên glucose hiện tại, insulin còn tác dụng, thời gian và cường độ tập; khi glucose đang thấp hoặc cần xử trí hạ đường huyết, dùng carbohydrate hấp thu nhanh theo hướng dẫn, không mặc định 15 g “carb chậm”.

• Trước khi đi ngủ:  Bữa phụ trước ngủ chỉ nên cân nhắc khi có nguy cơ hạ đường huyết ban đêm, dựa vào glucose trước ngủ, insulin, vận động và xu hướng CGM; sữa không đường vẫn có lactose, còn vài hạt hạnh nhân không đủ carbohydrate để xử trí hạ đường huyết. Hạ đường huyết cần được xử trí theo hướng dẫn riêng.