ចំណុចគួរពិចារណា​ពីការថែទាំមាត់ធ្មេញ

ពេលវេលាលឿនណាស់ អត់រង់ចាំអ្នកណាម្នាក់ទេ។ ធ្មេចបើកៗ វ័យកាន់តែជ្រេ ដោយមិនរើសមុខ មិនថាជាសិស្សនិស្សិត ជាមេគ្រួសារ អ្នកធ្វើការ អ្នករកស៊ី ដែលកំពុងតែគ្រប់គ្រងស្ថានភាពជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទ១ (T1D) អាចមើលរំលងពីការថែទាំមាត់ធ្មេញដោយងាយ។ តើ​អ្នករស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) គួរធ្វើបែបណា ទើបថែទាំមាត់ធ្មេញបានល្អ?

បញ្ហាមាត់ធ្មេញគ្រប់គ្នាសុទ្ធតែដឹងហើយថាសំខាន់ ហើយខំថែទាំនិងសម្អាតរាល់ថ្ងៃ ប៉ុន្តែបញ្ហានៅត្រង់ថា ថាតើយើងគ្រប់គ្នានៀក ថែទាំដោយប្រសិទ្ធភាពកម្រិតណា។ ហ្នឹងហើយជារឿងសំខាន់ដែលត្រូវយកចិត្តទុកដាក់និងក្រើនរំលឹក ព្រោះថាបើសិនជាថែទាំអត់បានល្អ វាអាចនឹងជះផលអវិជ្ជមានជាច្រើនដូចជា បង្កការឈឺចាប់ ​ឆ្លងមេរោគ ដែលជាហេតុ​បង្កផលវិបាកក្នុងការគ្រប់គ្រងជាតិស្ករក្នុងឈាម ព្រោះយើងកំពុងរស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) ដែលទាមទារការថែទាំនិងយកចិត្តទុកដាក់ជាប្រចាំស្រាប់។ ដូច្នេះ ការដុសសម្អាត ខ្ពុរមាត់​ជាប្រចាំ និង​ទៅពិនិត្យជាមួយទន្ដពេទ្យ​ជាប្រចាំ ជា​ទម្លាប់ល្អបំផុត។

តើជំងឺទឹកនោមផ្អែមនិងជំងឺមាត់ធ្មេញ ពាក់ព័ន្ធគ្នាបែបណា?

ចម្លើយសាមញ្ញហើយខ្លីគឺ ច្បាស់ណាស់ប្រាកដជាមាននិងពាក់ព័ន្ធគ្នាកាត់ផ្ដាច់មិនបាន។ ​សុខភាព​មាត់ធ្មេញ​និង​កម្រិតជាតិ​ស្ករ​ក្នុង​ឈាមមានចំណង​ទាក់ទងគ្នា​កាត់​ផ្ដាច់​មិនបាន​លើស​ពីអ្វី​ដែល​យើង​គ្រប់គ្នា​គិត។ តើបងប្អូនយើងដឹង​ទេ​ថា ​កាលណា​សុខភាព​ខ្យល់ដង្ហើម​យើង​ល្អ កម្រិតជាតិស្ករ​ក្នុង​ឈាមយើង​ក៏មានលំនឹងល្អដូចគ្នាដែរ។ ផ្ទុយទៅវិញ បើ​មាត់ធ្មេញឬអញ្ចាញ​ធ្មេញ​យើង​មានដាច់រលាត់ ហើមប៉ោង ឬហូរឈាម បញ្ហាទាំងនោះ​ជា​សញ្ញាមួយ​ចំនួន​ដែល​បញ្ជាក់​ឲ្យយើង​ដឹង​ថា យើង​កំពុងមាន​បញ្ហា​ខ្យល់ដង្ហើមហើយ។ ​បើមិនអើពើ ឬ​បណ្ដោយ​ឲ្យ​បញ្ហា ឬ​ជំងឺ​មាត់ធ្មេញមិនយកចិត្តទុកដាក់ នោះជាតិស្ករក្នុងឈាម​​នឹងប្រែប្រួល និងពិបាកគ្រប់គ្រង។

តើអ្នកដឹងទេថា អ្នករស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) មានហានិភ័យខ្ពស់ ​ប្រឈម​នឹង​​ការកើតជំងឺ​មាត់ធ្មេញ ឬបញ្ហាមាត់ធ្មេញ ​ដោយសារ​ជាតិស្ករខ្ពស់ធ្វើឲ្យប្រព័ន្ធភាពស៊ាំខ្សោយ និងបើពេលយូរ​ទម្រាំ​ជាសះស្បើយ។ ការស្រាវជ្រាវបានបង្ហាញថា ជំងមាត់ធ្មេញធ្ងន់ធ្ងរ (Periodontitis) អាចបង្កឲ្យមានការរលាកពេញរាងកាយ (Pussinen និង Salomaa, 2018)។ ​បើ​មានការរលាកមែន នោះ​​ហានិភ័យបញ្ហាបេះដូង តម្រងនោម និងសរីរាង្គផ្សេងៗ ក៏កើនឡើងខ្ពស់ទៅតាមនោះដែរ។ គ្រាដែល​​អ្នកជំងឺគ្រប់គ្រង​ស្ថានភាព​ទឹកនោមផ្អែមមិនបានល្អ ច្បាស់ណាស់​វាធ្វើឲ្យប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ​រាងកាយចុះខ្សោយដូចគ្នាដែរ។ ដូច្នេះ​ការ​ប្រយុទ្ធប្រឆាំង​​ជំងឺឆ្លង និងការជាសះស្បើយមុខរបួស​យឺត ហើយ​នឹង​បណ្ដាល​​ឲ្យជំងឺអញ្ចាញធ្មេញ ឬ​ជំងឺមាត់ធ្មេញកាន់តែធ្ងន់ទៅៗ។

ហេតុអ្វីការថែទាំសុខភាព​មាត់ធ្មេញរបស់ T1D មានផលវិបាក?

អ្នករស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) ភាគច្រើនមានបញ្ហា​ឡើង​ចុះជាតិស្ករញញឹកញាប់ ជាពិសេស​ជាតិស្ករ​ចុះ​ទាប​ពេលយប់ (hypoglycemia)។ ដូច្នេះ ​ពេលដែលដឹង​ថា​ជាតិស្ករចុះទាបភ្លាមៗ ​​ត្រូវ​ឲ្យ​ T1D ត្រូវ​​ញ៉ាំ​ចំណីចំណុកផ្អែម​ដូចជា​នំ ស្ករគ្រាប់ ទឹកក្រូច ឬទឹកផ្លែឈើ ដើម្បី​ឲ្យជាតិស្ករក្នុង​ឈាម​ប្រែមកល្អ មានលំនឹង​ប្រក្រតីវិញ ក៏​ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីញ៉ាំរួច អ្នក T1D ​មួយ​ចំនួន​​​មិនសូវយកចិត្តទុកដាក់​ ​​សម្អាតមាត់ធ្មេញ​​ឲ្យ​បាន​ល្អទេ។ នេះហើយ​ជា​ដើមចមបណ្ដាលឲ្យ​ខូចខាតឬបង្ក​ជាជំងឺមាត់ធ្មេញ។

តើអ្នក​ដឹង​ទេ នៅ​ពេលដែល​កម្រិត​ pH ក្នុងមាត់ (ដែលវា​មាន​មុខងារ​សម្រាប់​វាស់​កម្រិត​ជាតិ​ផ្អែម ឬអាស៊ីត) មិនត្រឡប់ទៅស្ថានភាពធម្មតាវិញ​ ក្រោយ​ពី​ញ៉ាំ​របស់ (មិនថា​ចំណី ឬភេសជ្ជៈ) ផ្អែម​ហើយ ​​ដើម្បីដោះស្រាយ ឬ​ព្យាបាលការ​ធ្លាក់ចុះ​ជាតិស្ករក្នុង​ឈាម​ទាប វាអាចធ្វើឲ្យសារធាតុ​ការពារ​ធ្មេញ ឬ​យើង​ហៅ​ថា​អ៊ីណាមែល ខូចខាត​បាត់បង់មុខងារ។ ជាតិ​ស្ករដែល​សេសសល់​ក្នុង​មាត់មិនបានសម្អាត​ នឹង​​ក្លាយជា​ចំណី​របស់​​បាក់តេរីក្នុងមាត់ តាមរយៈ​ការ​បង្កើតអាស៊ីត ដែលប៉ះពាល់ដល់សារធាតុការពារ​ធ្មេញ។ យូរៗទៅ ​បញ្ហានេះ​វាអាចបង្កឲ្យ​ធ្មេញ​ខូចខាត​ពុក​បង្កជា​ប្រហោងឬ​​រន្ធធ្មេញ បង្កជា​ជំងឺអញ្ចាញធ្មេញ និងបញ្ហាមាត់ធ្មេញ​ជា​ច្រើន​ទៀត។

ករណីជាក់ស្ដែង​ជាការចែករំលែករបស់​អ្នក​រស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) ក្រោយ​ធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យនិង​រស់នៅជាមួយ​បញ្ហា​ហ្សែននេទិកទំណពូជ​នេះ អស់ពេល ៩ឆ្នាំ លោក ​Jyotsana Rangeen បានផ្ដល់ជាបទពិសោធន៍​ឲ្យ​អ្នកដែលរស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) ដូចលោក​ដូច្នេះថា៖

ជាតិស្ករចុះ​ទាបកណ្តាលយប់ ជា​ឧបសគ្គ​និង​ផលវិបាករបស់អ្នករស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) គ្រប់ៗគ្នា ​ ជា​ពិសេសពេលគេងហើយ​ភ្ញាក់កណ្ដាលយប់ ហើយ​ត្រូវ​ទៅ​រក​​ផ្លែឈើ ទឹកផ្លែឈើ ​ឬស្ករគ្រាប់ផ្អែមៗញ៉ាំ។ ខ្ញុំសង្កេតឃើញថា ជាតិ​ស្ករបានប៉ះពាល់ដល់សុខភាពមាត់​ធ្មេញ​​ ​បើខ្ញុំអត់បានដុសធ្មេញ ឬខ្ពុរមាត់​សម្អាតឲ្យ​បាន​ត្រឹមត្រូវ។

សញ្ញាដំបូង​ដែលខ្ញុំ​បាន​កត់សម្គាល់​គឺ​​ការបាត់បង់អ៊ីណាមែល (enamel)។ អ៊ីចឹងហើយ​ទើប​​ខ្ញុំបានចាប់ផ្តើមយកចិត្តទុកដាក់​​ថែទាំមាត់ធ្មេញ​ពេលយប់ក្រោយញ៉ាំអីផ្អែមៗហ្នឹង។ ទម្លាប់​​ខ្ញុំ​ឥឡូវនេះ គឺ​ទុកច្រាសធ្មេញទន់ៗ និងទឹកខ្ពុរ​មាត់​ នៅក្បែរគ្រែហ្មង។ ទម្លាប់តូចៗទាំងនេះមានអត្ថប្រយោជន៍ច្រើនណាស់​សម្រាប់ខ្ញុំ។ ទោះជា​ខ្ញុំរស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១​ (T1D) ក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែ​ខ្ញុំ​ត្រូវតែសើចញញឹម​ដោយ​ទំនុកចិត្តខ្ពស់និង​អារម្មណ៍ស្រស់ស្រាយជាប្រចាំ។ ខ្ញុំរីករាយ ទទួល​យក និង​អនុវត្ត មេរៀនជីវិត​ ទោះជាទម្លាប់​តូចៗ​ក៏ដោយរាល់ថ្ងៃនេះ!

"​របាយការណ៍​អង្គការសុខភាពពិភពលោក WHO ឆ្នាំ​ 2017 និង Global Burden of Disease Study ឆ្នាំ ​2015 បាន​បញ្ជាក់​ថា ​បញ្ហា​រលួយធ្មេញ ឬ​ជំងឺរលួយធ្មេញ ​(ធ្មេញ​ប្រហោង) ​គឺជាបញ្ហាសុខភាពឧស្សាហ៍​កើត​មាន​សឹងគ្រប់ៗគ្នា ​និង​ច្រើនបំផុតលើពិភពលោក។ បញ្ហា​ប្រហោងធ្មេញ ​​បង្កដោយ​ការ​ញ៉ាំ​អាហារផ្អែមៗ​មាន​ជាតិ​ស្ករច្រើន ហើយ​មិនលាងសម្អាត​ធ្មេញឲ្យ​បានល្អ។

បើមិនព្យាបាល ឲ្យបានលឿន​ឬ​ទាន់ពេល ហើយចេះតែបង្អង់ៗ​ វាអាចបង្កឲ្យឈឺចាប់ពិបាក​ទ្រាំ ឆ្លងបាក់តេរី ពិបាក​ញ៉ាំ​​អាហារ ឬសូម្បីពេលគេងក៏ដោយ។ កត្តានេះ​នឹង​បង្កឲ្យមានបញ្ហាសុខភាព​ផ្សេងៗជា​ច្រើន​ទៀតបើមិនអើពើដោះស្រាយ ឬព្យាបាល។ ជាក់ស្ដែង​មាន​អ្នក T1D ច្រើនណាស់​នៅតាម​តំបន់នានា​ដែលមានសេវាសុខាភិបាលមាន​កម្រិត។ ភាគច្រើន​អ្នករស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ សម្រេចដកធ្មេញ​ចោល​ ដោយសារខ្វះសេវាព្យាបាលត្រឹមត្រូវ។"

បើដូច្នេះ តើគួរធ្វើម៉េចបន្ត?

ទន្តបណ្ឌិតពីប៉ូឡូញ ដែលបានរស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) ៧ ឆ្នាំ លោកស្រី​វេជ្ជបណ្ឌិត Dominika Antoniszczak បានលើកជា​សំណួរ​​នៅក្នុងការស្រាវជ្រាវខ្លួន​ថា “តើអ្នកគិតថាពេលជាតិស្ករ​ក្នុងឈាមខ្ញុំ​ធ្លាក់ចុះ (hypo) នៅ​ម៉ោង ៣ ភ្លឺ​ ហើយខ្ញុំ​នៅ​តែ​ដុសសម្អាតធ្មេញមែនអត់?” ការសិក្សាស្រាវជ្រាវ​របស់ទន្តបណ្ឌិតរូបនេះ​គឺ​ស្វែងយល់​ពី​​បញ្ហានិង​ផលវិបាកនានាពីសំណាក់អ្នកមាន T1D ​ក្នុងការថែទាំធ្មេញ។

ទាំងនេះ​ជា​របាយការណ៍​​​របស់​ទន្តបណ្ឌិត​ Dominika Antoniszczak អំពី​អ្នករស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D)​ ដែលបានចេញ​ផ្សាយ​កាលពី​២០២២ (T1D (Antoniszczak et al., 2022)៖

បុរសម្នាក់​ក្រោយ​រស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) អស់រយៈ​ពេល ១៩ ឆ្នាំលើកឡើងបែបនេះ៖ “ខ្ញុំបានឆ្លងជំងឺអញ្ចាញធ្មេញកាលពី​អាយុ ២៩ឆ្នាំ។ ខ្ញុំ​​គ្រប់គ្រងកម្រិត​ជាតិស្ករក្នុងឈាម​មិនល្អ អង្កាល់​នៅក្មេង ទើប​ធ្វើឲ្យស្ថានភាព​ខ្ញុំ​កាន់​តែ​ធ្ងន់។ អ៊ីចឹងហើយ​បាន​ជា ​ធ្វើឲ្យ​ប៉ះទង្គិច​ផ្លូវចិត្តខ្ញុំដល់សព្វថ្ងៃ។”

២៥ ឆ្នាំ ​​រស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) ស្ត្រីម្នាក់​បាន​ចែករំឡែកថា៖ “ខ្ញុំអត់​ញ៉ាំ​ទឹកផ្លែឈើផ្អែមៗទេ​ ព្រោះមានជាតិ​អាស៊ីតច្រើន​ ហើយបណ្ដាល​ឲ្យ​​ធ្មេញប្រហោង តែចំណុចល្អ​​ទឹកផ្លែឈើផ្អែមៗអស់នេះ​​ជាវិធីល្អនិងជួយឲ្យបញ្ហា​ជាតិស្ករពេលចុះទាបឲ្យត្រឡប់មក​ល្អឡើងវិញ។”

ងាកមកជួបបុរសម្នាក់​ទៀត​ក្រោយ​រស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) អស់​​ ៤០ ឆ្នាំអះអាងបន្ថែមដូច្នេះថា៖ “មុនប្រើវិធីសាស្ត្រ​ដាក់​សេនស័រ​តូចក្រោមស្បែក​ ​តាមដាន​និង​វាស់​កម្រិតជាតិស្ករ​ក្នុង​ឈាម​ជាប្រចាំ​​ (CGM) ​​​​ជាតិស្ករក្នុងឈាមខ្ញុំធ្លាក់សឹងរាល់យប់ (hypo) ​និងមានបញ្ហាមាត់​ធ្មេញ​ច្រើន។ តែជម្រើស​ CGM ក្រោយ​ប្រើមកជួយខ្ញុំច្រើន អត់​ធ្វើទុក្ខធ្លាក់ជាតិស្ករ​ក្នុងឈាម (hypo) អីទៀតទេ​នៅ​ពេលយប់​ ហើយ​បញ្ហា​​មាត់​ធ្មេញក៏ល្អជាងមុនច្រើនដែរ។”

ចុះ​បើ​ឧស្សាហ៍​ចុះជាតិស្ករ​ពេលយប់ (hypo) គួរធ្វើម៉េច ពិសេស​ចំពោះអ្នកមាន​បញ្ហា​មាត់​ធ្មេញ? លោកស្រី​ទន្តបណ្ឌិត Dominika បាន​ផ្ដល់គន្លឹះមួយចំនួន​ដើម្បី​ដោះស្រាយ​ ជា​ដំបូន្មាន​​ថា៖

បន្ទាប់ពីចុះជាតិស្ករ​ពេលយប់ (hypo) ​អ្នកកំពុងរស់នៅជាមួយ T1D គួរ​បង្កើតទម្លាប់ដុសសម្អាត​ធ្មេញ និង​ខ្ពុរមាត់ ទោះ​ប្រើ​ទឹកស្អាត​ធម្មតា​ ឬទឹកខ្ពុរមាត់នោះទេ មុនពេលចូលដេកវិញ។

ជ្រើសរើស​ថ្នាំដុសធ្មេញ​ដែល​មាន​ជាតិ​ហ្វ្លអូរ៉ាយ (fluoride) មកប្រើ ឯ​កម្រិត​ត្រឹមណាល្អ គួរ​សុំយោបល់ ឬ​​សួរ​ទន្តពេទ្យ​ឲ្យ​ជួយ​ណែនាំ និង​ប្រើប្រាស់​ខ្សែ​សរសៃ​ដើម្បី​សម្អាត​កម្ទេចជាប់​ធ្មេញឲ្យបានទៀងទាត់​ជា​ទម្លាប់។

កំណត់ពេលវេលា​ឲ្យ​បាន​ទៀងទាត់ (ឧ. រៀងរាល់ ៦ខែម្ដង ឬ​ ១២ខែម្ដង) ទៅឲ្យ​ទន្ដពេទ្យ (ពេទ្យធ្មេញ) សម្អាត ឬ​ព្យាបាលបើចាំបាច់។

រក្សាស្នាមញញឹម

ការរក្សាជាតិស្ករនៅក្នុងឈាមចន្លោះ 70–180 mg/dL (3.9–10 mmol/L) យ៉ាងហោចណាស់ 70% នៃរយៈពេល​មួយថ្ងៃ ឬ​ប្រហែល 16 ម៉ោង គឺជួយការពារ​មាត់​ធ្មេញ ​និង​សុខភាពទូទៅបានល្អ។ នេះជា​តួលេខទូទៅ ប៉ុន្តែ​ដោយ​សារ​ស្ថានភាពសុខភាពម្នាក់ខុសៗគ្នា ​ដូច្នេះ​បរិមាណ​កម្រិតជាតិ​ស្ករ​របស់​ម្នាក់ៗ ​​យកល្អ​ត្រូវពិភាក្សាជាមួយគ្រូពេទ្យ​ជំនាញ ​ដែល​ដឹង​ពី​ស្ថានភាព​ខ្លួនផ្ទាល់។

ញញឹម​ឲ្យ​បាន​ច្រើន! យក​ល្អ​ អ្នក​ T1D ​គួរ​ទៅជួប​ទន្តបណ្ឌិតរៀងរាល់ ៦ ខែម្ដង​ ឬញឹកញាប់ជាងនេះបើចាំបាច់។ ការត្រួតពិនិត្យអាចរកឃើញបញ្ហាដំបូង និងការពារការរលួយ ឬ​ប្រហោង​ធ្មេញ និងជំងឺអញ្ចាញនានា។

គួរចងចាំនិងអនុវត្ត៖ ទម្លាប់តូចៗប្រចាំថ្ងៃមានអត្ថប្រយោជន៍ធំហើយ​ជួយ​អ្នករស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) បានច្រើន។ ការដុសសម្អាត​ធ្មេញ ទម្លាប់​ខ្ពុរមាត់​ ​ការ​ប្រើខ្សែសរសៃ​ឆ្កឹះ​សំណល់​ចន្លោះ​ធ្មេញ និងការកំណត់ពេលវេលា​ទៅពិនិត្យ មាត់ធ្មេញ​ទៀងទាត់ ​គឺ​ពិតជា​ជម្រើសល្អៗ ​ដែល​​អាចការពារបញ្ហា​មាត់ធ្មេញ​ និងរាងកាយបាន។ ប្រាកដណាស់​បើ​មាត់ធ្មេញ​មានសុខភាពល្អ ​សុខភាពរាង​កាយ​ក៏ល្អ ​ដែល​នេះ​ជា​ចំណែក​ដ៏​ថ្លៃថ្លា​​​គ្រប់ៗគ្នាប្រថ្នាចង់បាន ជាពិសេស​អ្នក​ ​T1D។

ត្រូវការ​ជំនួយ​បន្ថែម? អ្នកទាំងអស់គ្នា​អាច​ស្វែងយល់​គន្លឹះ​និង​ការ​ណែនាំ​ជាច្រើនទៀត​អំពី ​"ការរៀបចំ​ខ្លួន​មុនណាត់ជួបទន្ដពេទ្យ" (D. Antoniszczak & Periodontitis-Diabetes Hub, n.d.)

ចំណុចគួរចងចាំ៖ ​សកម្មភាពតូចៗ​តែ​បាន​ផល។ សកម្មភាពតិចតួចតែបើខិតខំអនុវត្ត​ឲ្យ​បាន​ជាប់លាប់​ជា​ប្រចាំ នោះមិនថាស្នាមញញឹម ឬសុខភាពមាត់ធ្មេញ​ល្អ​នោះទេ សូម្បី​តែ​​សុខភាពយើង​ក៏ល្អទៅតាមហ្នឹងដែរ ទោះជាយើង​រស់នៅជាមួយទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី១ (T1D) ក៏ដោយ។